Veel mensen beklagen zich erover dat onder andere Facebook en Twitter ofwel bijdragen aan, ofwel een afspiegeling zijn van, de trend dat mensen tegenwoordig nog maar een spanningsboog hebben van circa 300 tekens. Veel cabaretgroepen zijn op het idee gekomen om een filmpje te maken op basis van het plot “Als mensen in het echt ook met elkaar om zouden gaan zoals op Facebook.” Ik heb eens een filmpje gezien waarbij mensen met megafoons door de stad liepen terwijl ze allerlei onzin verkondigden zoals “IK HEB LEKKER GEGETEN!”, waarna zich direct twintig omstanders verzamelden om enthousiast hun duim op te steken. Het doel van zo’n filmpje is waarschijnlijk om te laten zien hoe belachelijk het is dat iedereen op Facebook alles kwijt kan aan zijn eigen vrienden maar ook aan mensen die hij alleen maar vaag via-via kent, en het feit dat er op FB geen ruimte is voor het plaatsen van een inhoudelijk zinnig statement van meer dan een paar zinnen, of genuanceerde feedback.

Zelf snap ik de heisa niet zo. Terug naar het feit dat iedereen maar kan zeggen wat hij wil zeggen. Is dat niet wat een democratie inhoudt? Als Theo van Gogh moslims geitenneukers wil noemen, dan wordt onder het mom van de vrijheid van meningsuiting de patriottistische Hollandsche Vuischt ten Heemel geheeven, en vinden we dat iedereen moet kunnen zeggen wat hij denkt. Dat schtaet immersch in onzere grondtwedt! Maar als Joe Schmoe tegen zijn eigen familie en klasgenootjes wil zeggen dat hij toch heerlijk van zijn karbonaadje heeft gesmuld, dan gaan ineens de ogen rollen. “Dit soort onzin moet beteugeld worden!” Dat vind ik hyprocriet. Mag ik dat zeggen? Ja, dat mag ik zeggen (met dank aan een leuke parodie op DWDD die ik ooit een keer in 3 minuten op YouTube voorbij heb zien flitsen). Je bent niet verplicht om vrienden te zijn met Joe Schmoe, je kunt vrienden met hem zijn maar het abonnement op zijn status updates uitzetten, je bent trouwens niet eens verplicht om Facebook te hebben. Ik ken nog zat mensen die geen Facebook of Twitter account hebben, en hun leven is er niet armer door. Hoewel, een vriendin van me die voorheen altijd als eerste op de hoogte was van alle roddels, vindt het wel vervelend dat men nu op andere manieren aan zijn informatie komt.

Ik ben blij met Facebook, onder andere omdat ik het gevoel heb dat gesprekken in het echt wat sneller to the point komen. Al het vooronderzoek zoals “Hoe oud ben je eigenlijk?”, “Waar kom je vandaan?”, “Wat doe je ook al weer voor werk?” kun je zelf al thuis doen via internet. Zodat je meteen als je de ander ziet een echte interessante vraag kunt stellen. A: “Ik las op Facebook dat je de naar een conferentie over seksisme in 19e-eeuwse romans bent geweest, hoe was dat?”. B: “Nou, interessant! Heb jij daar ook iets mee dan?”. A: “Ja joh, voordat ik lasser werd heb ik mijn propedeuse literatuurwetenschappen gehaald.” “Ah, dan had je de lezing van Professor Vliegenthart vast boeiend gevonden. Dat ging over… (etc). Hop, koe bij de horens. Terwijl je misschien van tevoren nooit had verwacht een gesprek te kunnen voeren met een lasser. Wat ik leuk vind aan wat de social media toevoegen is dat mensen naar voren brengen wat ze over zichzelf naar voren wíllen brengen, en dat kan iets heel anders zijn dan wat op het eerste gezicht in het oog springt.

Wie in het bedrijfsleven ver wilt komen, moet bedreven zijn in de “elevator pitch”. Dat houdt in dat je een idee voor een film of boek of projectplan, waar je jaren aan hebt gewerkt en dat echt die vijfhonderd pagina’s nodig heeft om in al zijn finesses tot zijn recht te komen, aan je baas moet kunnen uitleggen als je toevallig per ongeluk drie minuten met hem in de lift belandt. Lukt het je om je baas in drie minuten te overtuigen, dan word je beloond met extra tijd om je plan verder toe te lichten en uit te werken. Ik heb gemerkt dat elk sociaal contact met een elevator pitch begint. Het is een romantische fantasie om te denken dat er ooit een tijd was waarin mensen bereid waren om iedere monoloog van een vreemde zonder voorbehoud een half uur aan te horen. Zelfs als mensen de spreker niet onderbreken kan het goed dat ze na een halve minuut al in gedachten zijn afgedwaald.

Of het nou je baas is, je buurman of je geliefde, aandacht is nooit vanzelfsprekend. Op een mens komen voortdurend onmenselijk veel prikkels af, waarvan het grootste deel moet worden genegeerd om een select aantal prikkels bewust te kunnen verwerken. Om met Kant te spreken: om te kunnen zien moet men gedeeltelijk blind zijn. En daarom vind ik Facebook een sympathiek en democratisch medium: het geeft iedereen een kans om zijn gedachten te “pitchen” voor een heel breed publiek. Wie de pitch (statusupdate) interessant vindt, vraagt door; op Facebook, of door een mail te sturen, te bellen of er in de volgende bijeenkomst naar de informeren. En valt een pitch dood, dan is er geen man overboord; in het ergste geval kiezen een paar van je contacten om je te “ontvrienden” omdat je hun prikbord vervuilt. Dit betekent dat mensen het niet leuk vinden om zo vaak herinnerd te worden aan jouw bestaan; ze willen je misschien best eens in het jaar zien op een feestje maar ze willen niet vijf keer per dag horen hoe tof het op je werk was. Mijn advies is om deze mensen maar gewoon hun rust te gunnen en er verder zelf ook niet zo wakker van te liggen. De mensen die het beste hun irritatie kunnen uiten naar aanleiding van een nieuwsbrief of Facebook, zijn degenen die in gesprek vriendelijk glimlachen maar achter iemands rug om gaan roddelen. Op een respectvolle manier een onvrede aan te kaarten, of ervoor kiezen te zwijgen maar dan ook echt te blijven zwijgen, is een lastige vaardigheid die niet iedereen beheerst, en daarin verschilt een normaal gesprek niet van andere vormen van communicatie. Communicatiestoornissen zijn niet de schuld van het medium maar van degenen die het medium gebruiken. Liever dan het medium gebruiken om over het medium te klagen, zou ik het prijzen voor de nieuwe mogelijkheden die het biedt: elevator pitches door en voor iedereen!

B: “Ach nee, niet weer, nou kom ik alweer te laat voor mijn werk vanwege zo’n egoïstische idioot!”

Iedereen die wel eens met de trein reist, zal bovenstaande dialoog regelmatig hebben gehoord, of deze woorden zelf geuit hebben. In 2009 pleegden 1525 mensen in Nederland treinsuïcide. Het is ook vervelend, als iemand anders ervoor zorgt dat jij te laat komt voor je werk; jij krijgt dan problemen met je baas terwijl je zelf niets verkeerd hebt gedaan. Net zo vervelend is het als iemand tegen je aan botst op straat, er geen plekjes meer zijn om je fiets te stallen (en al helemaal erg als iemand zijn fiets heeft neergezet op de plek waar jij hem altijd op dinsdagochtend parkeert!), of er een hele lange rij is bij de kapper terwijl jij had verwacht zonder afspraak terecht te kunnen.

De aarde moeten delen met andere mensen is één grote troubleshoot-sessie. Men moet zich continu aanpassen, schikken, slikken. Als kind is dat natuurlijk erg, omdat je dan maar te luisteren hebt naar je ouders, leraren en andere autoriteitsfiguren, die niet altijd tijd of zin hebben om aan jou uit te leggen waarom je niet zomaar mag doen waar jij de behoefte toe voelt. Ik herinner me dat mijn mooiste dromen én mijn ergste nachtmerries als kind degenen waren waarin ik alleen op de wereld achter bleef. Waarschijnlijk werden die dromen gevoed door een primitief egocentrisme, en de nachtmerries door een cultureel verschijnsel: (teken)films met als plot “het leven na allesvernietigende ramp X die de mensheid zichzelf heeft aangedaan”. Bijvoorbeeld When the Wind Blows gaat over een gepensioneerd stel dat een atoomoorlog heeft overleefd en probeert te doen alsof er niets gebeurd is; maar juist het getut van het oude stelletje in hun schattige Britse huisje tegen de achtergrond van een verwoest landschap en een donkere lucht is intens aandoenlijk. Waar de op zichzelf reflecterende kijker in het begin nog kan denken “Ach, ze hebben in ieder geval elkaar nog”, herinnert elke hoestaanval aan de angstaanjagende dreiging: als de een sterft, blijft de ander écht alleen achter. En dat associëer ik, vanwege mijn culturele opvoeding, met De Aftiteling (een zwart scherm met witte letters dat onder begeleiding van droevige muziek naar het grote Niets rolt), het ergste dat er is.

Elk levend wezen moet vroeg of laat een keer opgeruimd worden. Natuurlijk willen we het liefste dat dit waardig en langzaam gaat (maar niet té langzaam), op een manier die geen roosters in de war schopt en die de onvermijdelijke smerigheid van het sterven precies zo timet dat alleen daartoe opgeleide professionals ermee te maken krijgen. Helaas hebben we niet voor het zeggen hoe wij, of onze geliefden, deze wereld verlaten. Het kan hartverscheurend zijn als een mens dat in de grootste moeilijkheden altijd onafhankelijk was en een rots in de branding voor haar familie en vrienden, in haar laatste uur (dat vaak flink wat langer duurt dan een uur) haar waardigheid verliest doordat het lichaam en de geest niet meer willen functioneren. Hoe hartverwarmend is het juist dan, dat er zoveel mensen zijn die, voor hun broodwinning of vrijwillig, zonder te klagen deze mensen wassen, hun bed verschonen, hun voeten masseren voor het slapen gaan, die het vuil opruimen van een vreemde zodat de naasten er niet mee geconfronteerd hoeven te worden.

Als iemand voor de trein of van een gebouw gesprongen is, dan kan de motivatie zijn geweest dat diegene geen hoop had op zo’n waardig einde voor zichzelf, en zelfs niet op een waardig leven. Het idee voortdurend andere mensen tot last te zijn, kan tot pure wanhoop leiden. Ironisch en triest is het dan, als mensen deze opoffering niet begrijpen, maar klagen over wat er opgeruimd moet worden. Ik pleit voor stilte en introspectie op dit soort momenten. Om te rouwen voor de onbekende, de nabestaanden, en om te bedenken of en zo ja hoe jij eraan bij kunt dragen dit soort tragedies te voorkomen. De timing komt misschien niet altijd goed uit, maar uiteindelijk komt er toch altijd een keer een moment waarop je een ander moet opdweilen. Het allermooiste is natuurlijk als dit met een klein, vriendelijke gebaar kan (het thema van het liedje “Pick somebody up” van Raul Midon). Maar soms vraagt het om grof geschut, en ik vraag me wel eens af: zijn we bereid dan echt voor elkaar de handen uit de mouwen te steken?

Achtergrond:

When the Wind Blows: http://www.youtube.com/watch?v=xRxtWWPGZ3s

Raul Midon, Pick Somebody Up: http://www.youtube.com/watch?v=B0vW1TzKAcA&ob=av3e

Statistieken over zelfdoding: http://mens-en-samenleving.infonu.nl/diversen/46242-zelfdoding-of-zelfmoord-website-met-tips-voor-humane-dood.html

Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde: http://www.nvve.nl

Het valt mij op dat folk, en het woord zelf zegt het al, vooral in de smaak valt bij op het eerste gezicht heel “gewoon volk”; grijze muizen. Nancy Griffith vind ik letterlijk een muizig gezicht hebben. Tim O’Brien wint ook niet bepaald een schoonheidsprijs, en als je Jerry Douglas niet kent zul je waarschijnlijk gokken dat hij in de IT werkt. Als deze mensen hun instrument uit hun koffer halen, of beginnen te zingen, doen ze dat extreem geconcentreerd en ingetogen. Geen show-effect met flitsende kostuums, gezwaai met gitaren, gehuppel over het podium en geflirt met het publiek. Hoe kan zoiets bestaan in een tijd waarin iedereen roept dat de samenleving verhardt, en dat de klootzakken met de grootste mond de evolutionaire race aan het winnen zijn?

Ik denk dat de algemene visie op evolutie wat eenzijdig is. In het debat over evolutie wordt zo de nadruk gelegd op het gekissebis tussen de darwinisten en de creationisten, dat iedereen die niet religieus is wordt geacht om de idee aan te hangen dat de geschiedenis van de mensheid in een rechte lijn van eencelligheid naar perfectie te trekken is. Het grote probleem hiervan is dat deze visie niet past bij een sociale ethiek. Hoe zouden we moeten verklaren dat er nog steeds domme, lelijke of anderszins niet-ideale mensen worden geboren? Er zijn wetenschappers die beweren dat technologie onlosmakelijk met de evolutie van de mens verbonden is; vanaf onze eerste voorouder in de prehistorie die gereedschap ging gebruiken, tot het vervaardigen van brillen en protheses, en nu zelfs hersenimplantaten die telekinesis mogelijk maken, het kweken van menselijk weefsel in een laboratorium en de implementatie van kunstmatige intelligentie bij machines. Toch lijken we niet helemaal zeker te weten dat ons beeld van “De Ideale Mensch” correct is. Waarom niet? Als we er 100% van overtuigd waren, dan zouden we nooit roepen dat het fascistisch was om iedereen zo te maken. De terughoudendheid komt (denk ik, zeg ik voorzichtig) voort uit een angst dat we het misschien bij het verkeerde eind hebben; een hele gezonde, filosofisch verantwoorde angst. Ook heel logisch aangezien we het er allemaal over eens zullen zijn dat het innerlijk belangrijker is dan het uiterlijk; maar laat “de ziel” nou net iets zijn waar we nauwelijks grip op hebben.

We kunnen iemands innerlijk nog niet genetisch manipuleren of kunstmatig programmeren. Dus willen we dat een kans geven, dan rest ons toch te wachten tot het kind geboren wordt en te zien hoe het zich ontwikkelt. En dat openbaart zich al vrij snel: als het kind de keuze maakt tussen kunst of sport. In de glorieuze jaren ’80 waarin ik opgroeide was het heel normaal dat tweeverdieners hun kinderen én een sportvereniging én een muziekinstrument lieten kiezen; dit lijkt inmiddels weer uit de mode te zijn. Een fijnbesnaard persoon heeft weinig nodig om ontroerd te worden. Dat wil niet altijd zeggen dat het makkelijk is om die ontroering te kanaliseren, vooral niet in de harde omgang tussen kinderen onderling. Een muziekinstrument en een stille kamer om alleen in te kunnen repetereren zijn goede vrienden voor een zachtaardig kind.

De persoon die ontroerd raakt door de wereld, zoekt naar een medium voor expressie, en naar gelijkgestemden. Deze zijn te vinden in de zogeheten “scenes”; zo verwelkomt de folkscene met open armen iedereen die respect toont voor de muziek. Traditionele liedjes uit de 19e eeuw worden in leven gehouden doordat ze worden doorgegeven van muzikant tot muzikant. Zij, die vaak uit een klasse komen waarin geen geld is voor de muziekschool, hebben tijdens folksessies van meer ervaren muzikanten deze liedjes leren spelen, en geven ze op hun beurt weer aan de jongere garde door. Daarnaast trekt folk altijd mensen aan die het interessant vinden om zich te verplaatsen in een ander “volk”; een gemeenschap van mensen die twee eeuwen geleden aan de andere kant van de oceaan leefde in een guur berglandschap. Ook al is ons land plat en onze levensstandaard veel hoger, toch kunnen ook Nederlanders zich inleven in het volk achter de muziek, en inlevingsvermogen is precies wat onze maatschappij wel wat meer kan gebruiken. En dan kunnen er wel duizenden boeken worden geschreven over de ratten die zich in het politiek leven naar de top werken en het hogere slagingspercentage van afgetrainde mannen in de dating game; ik geloof in de eeuwige evolutie van de zachtaardigen. Hoe meer we ons zorgen maken over de verharding van het land, hoe sterker de aantrekkingskracht van een expressievolle stem of een liefdevolle blik.

Inpirerende muziek DVD’s:

Transatlantic Sessions, BBC Series 1, 2, 3, 4, 5 (1994-2012)
Over mens en technologie in de context van de evolutie:

Maurits Martijn, “Het lab van de mensverbetering”, in: Vrij Nederland, 31 maart 2012, jaargang 73, 30-37.

Na een scriptie over een nieuwe overstijgende identiteit in hip hop videoclips die niet “black” en niet “white” en het tegelijkertijd ook allebei wel is, zette ik mijn tanden in het praktijkveld. Genreoverstijgend musiceren, vakoverstijgend lesgeven, samenwerkingsprojecten tussen amateurmusici en professionals, tussen instellingen en scholen, dwars door de traditionele indelingen van leeftijd, sociale klasse, afkomst en gender heen; ik wist zeker dat de geest van Derrida mij genoeg intellectuele bodem had gegeven om al deze uitdagingen te kunnen tackelen.

Hoe weerbarstig bleek de praktijk. Binnen no-time vond ik mezelf gevangen tussen bittere, gefrustreerde collega’s die heel kort konden samenvatten waarom pogingen tot x-overstijgend-y-en (vul bij x een zelfstandig naamwoord in en bij y een werkwoord) nooit slagen. En dat deden ze in binaire taal. “Jazz musici en klassieke musici? Gaat niet samen. We denken anders.” Grappig genoeg denken jazz musici en klassieke musici helemaal niet anders, ze denken allemaal binair, zoals alle mensen. De oorzaak van de problemen ligt bij de hiërarchische indeling van de twee begrippen die in een binaire tegenstelling voorkomen. Iemand die een binaire tegenstelling benoemt zal altijd degene van zijn voorkeur vooraan plaatsen. Daarom spreken we over ja/nee en goed/slecht, en daarom hebben feministen moeite met de implicaties in de standaard volgorde man/vrouw. Waar jazz musici bijvoorbeeld het fenomeen “opvatting” bespreken met klassieke musici, zullen ze de volgorde swing/gepunteerd aanhouden. Klassieke musici draaien deze volgorde om. Wellicht gebruiken de sprekers andere woorden voor dezelfde termen, maar het komt er in de bottom line op neer.

Maar goed, dat jazz timing en klassieke timing (kunt u raden wat voor muzikale scholing ik heb gehad?) van elkaar verschillen, dat wisten we allang, daar zijn die x-overstijgende projecten nou juist voor bedoeld. Hele mooie, gesubsidiëerde danwel gesponsorde projecten, die als enige tegenprestatie aan de geldschieters (of dit nou de overheid of een bedrijf is) een grootse openbare eindpresentatie hoeven te organiseren. Nodig veel publiek uit en maak er een goede reportage van in de media, en er wordt officiëel gesproken over een succesvol project. Natuurlijk wordt er nooit van een niet-succesvol project een rapport uitgebracht, maar dat betekent niet dat de binaire tegenstelling succesvol/niet-succesvol naar voren overhelt; het gemor van de deelnemers in de wandelgangen, die voornemens zijn nooit meer mee te doen aan wat “die mensen van het management leuk in hun kantoortje bedenken”, zorgt voor de balans.

Onze hersenen en ons lichaam functioneert in zekere zin met een binair systeem. Seintjes worden van de hersenen via zenuwen doorgegeven aan bepaalde onderdelen van ons lichaam om actie te ondernemen, of niet. Actie/geen actie; als we ziek zijn, is ergens een schakel defect. En wij hebben de computers geschapen in ons evenbeeld; in een code van nullen en enen worden seintjes doorgegeven die aanzetten tot actie. Schrödingers kat, de enorm beroemde filosofische anekdote over een kat in een doos die, totdat jij het hebt bevestigd door in de doos te hebben gekeken, noch levend noch dood is, is de grote grap van het binaire denken. De anekdote wordt altijd weer aangehaald door spirituele pseudo-wetenschappers die daarmee willen illustreren dat wij allemaal onderdeel zijn van een groter geheel, en dat wanneer een mens het gevoel heeft zichzelf te overstijgen (wat we allemaal wel eens ervaren bij intens genot, een religieuze ervaring of een filosofisch shockerend inzicht) dit ook daadwerkelijk gebeurt doordat we hier noch daar zijn, niet alleen maar ook niet samen, maar iets er tussenin. In werkelijkheid bedacht Schrödinger zijn anekdote over de kat juist om de mensen die in zijn eigen tijd dit soort beweringen deden, belachelijk te maken, en dan ging het in het in bijzonder om een natuurkundig debat: bestaat alles uit deeltjes of bestaat alles uit golven, of bestaat het uit allebei totdat er een meting is gedaan? Dat laatste is onzin, wilde Schrödinger zeggen: deeltjes/golven, of misschien in de andere volgorde, maar geen tussenvorm. Dit is wat ik ervan begrepen heb; verder zal ik mij als alfa niet wagen op het gebied van de kwantummechanica.

Ik streef nog steeds naar eigenheid en samenwerking in projecten, in muziek, in alles wat ik doe. Ik wil waken voor een project dat zich ten doel stelt de slash weg te hallen tussen jazz/klassiek, en dat dan vervolgens alleen maar nieuwe binaire tegenstellingen creëert: succesvol/niet-succesvol, overstijgend/hokjesdenken, modern/traditioneel, inspirerend/teleurstellend. Terwijl ik ondertussen toch tot het binarisme ben bekeerd probeer ik het ook met alles wat ik doe te bevechten. Mijn oude leermeester Derrida is van zijn voetstuk gevallen en ik ben hem nóg meer gaan respecteren. Hoe meer het bestaansrecht van kunst in het gedrang komt, hoe meer ik het gevoel krijg dat ik het juiste werk doe. Kunst én Denkwerk (zonder slash).

Onwillekeurig flitsen mijn gedachten naar alle films die ik ooit heb gezien waarin iemand als hij tot sympathieke protagonist wordt gemaakt. In het bijzonder Requiem for a dream heeft veel indruk op me gemaakt, en maakte in mij een minachting los voor de naamloze massa die zijn eigen kleine sores belangrijker vindt dan het levensgevaar waarin een ander verkeert.

Maar midden tijdens mijn mijmeringen werd ook ik door de zingende zwerver uitgescholden voor Nazi. Het vonnis was al geveld voordat ik een keuze kreeg om mezelf te verdedigen. Wat kon ik anders dan doorlopen? Zou het werkelijk een optie zijn om aan deze man uit te leggen dat ik geen antisemitische gevoelens koesterde? Dat ik werkelijk best een vreedzaam mens ben dat bij het invullen van belastingpapieren altijd ten nadele van zichzelf afrondt, veel tijd doorbrengt met piekeren over kwaad en onrecht, en die juist heel graag boeken leest? De kans leek me klein dat ik in staat zou zijn om zijn onzichtbare vijand voor hem te ontwapenen.

En ik keek naar de andere mensen om me heen. Erg makkelijk te veroordelen als de onzichtbare, egocentrische massa. Maar ik zag veel bedrukte blikken. Zeker wel wat mensen die doorliepen, maar zich heimelijk schuldig of aangevallen voelden. Die de rest van de dag, of langer na het incident, nog met een pijnlijk gevoel terug dachten aan de confrontatie, en niet begrijpen wat de functie is van hun machteloze gevoelens. Wie is er in dit geval precies blind voor het leed van de ander?

Dezelfde dag nog zat ik in de trein bij een man die in het luchtledige aan het schelden was op Kankerlijers en Halve Joden. In de trein werden verontruste blikken gewisseld, maar niemand zei of deed iets. Omdat ik het stresspeil voelde stijgen, verkoos ik mezelf als woordvoerder en voelde ik me verplicht om de conducteur in te lichten. Ik vroeg hem of hij een oogje wilde houden op de man; ook voor diens eigen welzijn. De conducteur kwam kijken om wie het ging, en de man riep meteen: “Ik ben overspannen – ik val niemand lastig – ik hou me wel koest – laat me maar gewoon…” en even later: “Ik stap al uit, ik neem de volgende trein wel. Ze laten me niet met rust!”  De man stapte uit, nog steeds luid in zichzelf vloekend, en de conducteur haalde verontschuldigend naar mij zijn schouders op. Ik, naïef, had aan het NS-personeel de kwaliteiten toegedicht van autoriteit, geduld en training, en had eigenlijk verwacht dat zij de man rustig zouden kunnen krijgen en zelfs zijn probleem zouden kunnen oplossen. In plaats daarvan was de man opgejaagd. Zijn recht op rust ten koste van het mijne. Maar juist het gevoel dat ik daarin geen keuze heb, dat ik per definitie en bij voorbaat al het idee heb dat ik verkeerd handel, dát veroorzaakt de onrust, niet de hoeveelheid decibel die zo’n man produceert.

En waarschijnlijk zit die man, zoals alle social outcasts, in dezelfde impasse als ik: opgesloten in zijn eigen rusteloze wereld, de enige interactie met de buitenwereld a priori een negatieve. Ik geloof niet meer in God, maar soms wel in de zondeval.

Onder “nouveau bakker” versta ik een etablissement dat alle luxe heeft van een lunchroom, maar met een uitstraling van ambachtelijkheid en authenticiteit. In de vitrines liggen manden met robuust gevormde, donkere broden, en ornamenten als gedroogde korenhalmen en landbouwgereedschap; op de muur of in de menukaart kan de klant (pardon, gast) alles lezen over de oorsprong van het brood en de rol van brood in verschillende wereld-religies; op een krijtbord staat geschreven welke heilzame eigenschappen worden toegeschreven aan biologische ingrediënten als cranberries en havervlokken. De klant moet het wel met deze informatie doen, want er blijft toch een groot verschil tussen de nouveau-bakker en de ambachtelijke bakker: er werken geen bakkers. De wekker gaat er niet om half vijf en er worden geen bolletjes gekneed. Het brood wordt ‘s ochtends per vrachtauto uit de fabriek aangeleverd en in de winkel afgebakken; een mooi bijbaantje dus voor studenten die op de lange termijn van plan zijn om een echt beroep te kiezen, zoals notaris of consultant.

Begrijp me niet verkeerd; ik ben dol op dit soort winkels. Ik ben dan ook regelmatig te vinden in koffietentjes waar je allerlei zoete drankjes kunt bestellen die weinig te maken hebben met koffie. Ze bieden me alles dat ik wil: een vrij neutrale omgeving met wifi waar ik rustig kan gaan zitten werken met mijn laptop, en lekker eten en drinken waarvan ik het idee heb dat het niet alleen gezond is voor mij, maar dat er bovendien rekening is gehouden met het milieu en met het welzijn van de mensen die het geproduceerd hebben. Ik ben ook erg gevoelig voor woorden als “robuust”, “ambachtelijk”, “grof”, “authentiek” en “eerlijk”. Wie niet?

Als ik recente boeken over marketing moet geloven, dan verkeert de Westerse mens in de laatste fase van haar ontwikkeling naar perfectie: de consument wil genieten van het leven, maar gunt anderen ook dat recht. Niet langer gaat het om het verzamelen van zoveel mogelijk spullen, we zijn liever lid van een sociaal netwerk (vroeger heette dat “club”). Dat zorgt niet alleen voor meer ruimte in het huis en in het hoofd, maar draagt ook bij aan onze sociale identiteit. Ilse Engwirda en Robin Ouwerkerk noemen in hun position paper “All business is showbusiness: een schets van de beleveniseconomie” als voorbeeld het merk Kronan. Kronan is geen fiets, het is een lifestyle: het zegt iets over wie jij bent en in welke kringen je verkeert. Wie wil er nou twee wielen en een frame als je ook kan kiezen voor Kronan?

Over de morele consequenties van deze visie valt te twisten, maar één ding is zeker: sinds het verschijnen van het boek “The experience economy” van Joseph Pine en James Gilmore wordt iedereen die iets probeert te verkopen, of dat nu een product is of de mens zelf in het geval van artiesten en andere freelancers, geconfronteerd met het begrip “beleveniseconomie”. Vroeger verhandelde men producten (een pak koffie); later is men bij die producten diensten gaan aanbieden (een kopje koffie in een café), en tegenwoordig trek je alleen nog de aandacht van de consument als je er een belevenis van maakt (een virtuele reis door het regenwoud tijdens het genieten van een kopje koffie…). Er is onderzoek gedaan naar wat mensen willen: ze hebben ons door. Ze weten het en ze geven het ons: voor een prijs. Er zit geen adder onder het gras, behalve dat we door mee te spelen de economie in stand houden, en dat lijkt me niet per se iets verkeerds. Kunstenaars zonder werk zijn zelfs op een bepaalde manier gebaat bij deze ontwikkeling: er moet toch iemand geschminkt als Tupi-indiaan de regendans opvoeren terwijl de consument geniet van zijn kopje Brazilian Blend?

Vandaag liep ik nog langs een krijtbord op de stoep dat reclame maakte voor een nieuwe broodwinkel-franchise: “Gewoon bijzonder”. Een slogan die goudeerlijk is over de intentie van het bedrijf dat het aanprijst: twee tegenstrijdige behoeftes van de postmoderne consument tegelijkertijd bevredigen. Ik vind het bewonderenswaardig, dat het ze lukt. Het enige probleem van al die wijdverspreide marketing-inzichten, is dat ook de consument zelf het trucje door begint te krijgen, en ik vraag me af hoe lang al die zorgvuldig gefabriceerde authenticiteits-ervaringen dan nog stand zullen houden.

Bronnen:
- Engwirda, Ilse en Robin Ouwerkerk, “All business is showbusiness. Een schets van de beleveniseconomie” (De Baak Management Centrum VNO-NCW 2001).
- Pine, Joseph en James Gilmore, “The experience economy. Work is theatre and every business a stage” (Boston 1999).

Mannen waren voor mij een lichtend voorbeeld, omdat ze alles konden zijn wat ze wilden: gek, stoer, serieus, extreem mannelijk, extreem vrouwelijk, of zelfs allebei tegelijk. In mijn beleving was het woord “vrouw” synoniem met “conformisme”: alle vrouwen die ik zag om mij heen (de meisjes in mijn klas, leraressen, tantes, vrouwen op TV en in tijdschriften) vond ik in essentie hetzelfde: mooi, tuttig, achterbaks, onecht, begrensd, niet talentvol, niet fantasievol. Ik voelde mij een outsider in die wereld, dus ik zette me bewust tegen vrouwelijke beeldvorming af.

Als puber raakte ik in de ban van de mannelijk stem, in het bijzonder de bas. Ik luisterde honderden keren naar liedjes van de mannelijke a capella groep Montezuma’s Revenge, totdat ik de arrangementen op gehoor had ontrafeld en alle partijen na kon zingen. Als ik ‘s nachts niet kon slapen zong ik de solo’s van baritons uit musicals Les Misérables en Miss Saigon, steeds een stapje lager. Tegen de tijd dat ik ging studeren hadden oefening en sigaretten me een bereik van drieëneenhalf octaaf vanaf de lage b opgeleverd.

Er was alleen één probleem: er waren geen rollen voor mensen zoals ik. Ik had het gevoel dat bezoekers van theaters en poppodia verwachten verleidelijke vrouwen te zien, en vreesde niet aan dit beeld te voldoen. Maar ik kon natuurlijk ook niet als omgekeerde eunuch mannenrollen spelen: al zingt een alt nog zo laag, het blijft een mager substituut voor een mannelijke bas of bariton. Ik werd me er ineens pijnlijk van bewust dat ik nog steeds dat meisje was dat een man speelde die een vrouw speelde. Datgene dat Freddie Mercury en David Bowie tot mijn idolen had gemaakt, was hun eigenzinnigheid en schijnbare immuniteit tegen kritiek. Maar in plaats van op zoek te gaan naar mijn eigen unieke ik en deze te ontwikkelen zonder voorbeelden of veiligheidsnet, zette ik een zwakke kopie neer van mijn helden die wel deze moed hadden getoond.

Op het conservatorium hoorde mijn zanglerares hoe ik mijn stem had mishandeld door rocksterren en baritons te imiteren en stuurde ze me naar een KNO-arts. In een verschrikkelijk half jaar waarin ik alleen maar mocht neuriën, en het mij verboden werd om zangers of zangeressen te imiteren, genas mijn stem en ontdekte ik dat ik óók hoog kon zingen. Mijn zanglerares vuurde in hoog tempo een groot scala aan muziekstijlen op me af en doordat ik deze allemaal probeerde te eigen te maken, werd mijn repertoire groter. Ik schrijf “eigen maken” in plaats van imiteren; dit subtiele verschil heb ik geleerd door voorzichtiger te zijn met pogingen mijn grenzen te verleggen. Sinds ik mijn eigen grenzen respecteer en mijn energie steek in het versterken van mijn krachten, zijn andere artiesten een bron van inspiratie in plaats van imitatie, en heb ik de kans om boven mezelf uit te stijgen in plaats van mezelf voorbij te lopen.

Doordat ik als zzp’er zo snel moet switchen tussen verschillende werkzaamheden is het voor mij onmogelijk om me al te sociaal wenselijk op te stellen of om te vervallen in het herhalen van trucjes; ik word gedwongen om mijn ideeën op tafel te leggen, om scherp te kunnen luisteren naar steeds andere mensen waarmee ik moet samenwerken, en om flexibel te zijn in het verenigen van verschillende werelden. En dat is precies wat ik nodig heb om goed te kunnen functioneren, om mezelf te zijn zonder mezelf buiten de maatschappij te plaatsen. Kunst, als creatieve uitingsvorm, als communicatiemiddel, en als filosofisch vraagstuk zonder einde, is voor mij een onuitputtelijke bron om uit te leren anders te kijken naar de wereld en naar mezelf. Laten we hopen dat de protestacties uit de cultuursector de komende week wat gehoor vinden in de politiek, anders staat ons land na de bezuinigingen een flinke identiteitscrisis te wachten.

Leuk, het woord waar iedereen die ooit heeft moeten vechten voor het bestaansrecht van zijn vak jeuk van krijgt. Terwijl iedereen zijn eigen vak ofwel leuk, ofwel nuttig vindt, of zelfs allebei. Juist omdat dat voor de vakkracht zo vanzelf sprekend is, lijkt het een klein beetje kwetsend als letterlijk benoemd wordt dat je een les moet maken die vooral leuk is. Of als je je vak moet verdedigen door het extrinsieke nut ervan aan te tonen, bijvoorbeeld door aan te voeren dat kinderen in de muziekles ook een beetje bezig zijn met taal en met rekenen en het daardoor niet zulk groot tijdsverlies is als sommige basisschooldocenten misschien denken – maar dat is weer een andere discussie.

Leuk – voor wie? Ik kon me er vroeger nooit iets bij voorstellen dat er mensen waren die wiskunde, aardrijkskunde of economie leuk vinden. Toch bestaan deze mensen echt. Ik kreeg altijd de rillingen als ik de Duitse taal hoorde. Toch zijn er mensen die het een prachtige taal vinden en die vrijwillig Duitse poëzie lezen. Andersom had ik altijd spontaan de ergste ziektes als er een sportdag plaatsvond op school. Herinneringen aan alles wat met verplichte sport en dansactiviteiten te maken had, doen me weer opnieuw voelen hoe log, lelijk en onaangepast ik me kon voelen als puber. Toch lijkt het merendeel van onze politici en pedagogen sport te verkiezen boven cultuur. Vergelijkbaar met het taal-en-rekenen argument dat ter verdediging van muziek wordt ingezet, wordt sport gepromoot omdat het de kinderen van de Red Bull-generatie de kans biedt er wat pondjes af te trainen en te kunnen ontladen van de sugar rush. Daarnaast hebben veel kinderen waar ons systeem geen raad meer weet (straat)voetbal als enige positieve passie. Voetballen en rappen, dat vinden ze leuk, dus haal die straatcultuur maar de school binnen en dan kun je ze omvormen tot morele burgers, lijkt het devies.

Als ik met straatkinderen probeer te rappen, dan voel ik me weer net zo onaangepast als vroeger in de gymles. Maar als ik een les geef waarvan ik geloof dat het de kinderen op lange of korte termijn tot nut gaat zijn (om intrinsieke redenen, niet als hulpmiddel voor een ander vak), dan sta ik soms versteld van de reacties van kinderen. Een groep die vorige week niet durfde te dansen op een Afrikaans lied, omdat ze de bewegingen niet stoer genoeg vonden, kwam me gisteren spontaan om dat lied vragen omdat ze zelf bewegingen hadden verzonnen en geoefend. Het werd onverwacht de hit van de dag en ze zongen het nog terwijl ze het lokaal uit huppelden. Sommige schuchtere of gevoelige kinderen komen na de les hun zelf geschreven liedjes aan me voorleggen of oogsten de bewondering van hun klasgenoten als ze een solo mogen zingen. Sommige kinderen vinden het heerlijk uitdagend om ritmes te klappen en deze zelf in notenschrift op te mogen schrijven, en soms vindt een drukke klas het zalig om even stil en met de ogen dicht naar klassieke muziek te móeten luisteren van de docent. Niet álle kinderen dragen me áltijd op handen, en niet ieder schoffie zal openlijk toegeven dat hij het leuk vindt om “papaya, banaan en ananas – MANGO!” te zingen. Maar soms zie je zo’n fonkeling in hun ogen, en juist omdat je die spontane successen niet kunt afdwingen zijn ze zo lonend. Als je je voorneemt dat de hele groep je les leuk moet vinden, ga je zeker falen, of je hebt weinig respect voor de gevoelens van individuën die jij niet kunt voorspellen of controleren. Maar als je je ten doel stelt om de groep iets bij te brengen, dan waag je je wel op veilig terrein, en als dan ook nog sommige kinderen je les écht leuk vinden dan is dat een kadootje dat je dankbaar moet aannemen en koesteren, omdat het bijzonder is.

Ik werk namelijk ontzettend graag onder druk. Mijn mooiste stukken heb ik geschreven uit gerichte opdracht verbonden aan studie, werk, of een samenwerkingsverband met een andere songwriter. Schrijven is voor mij een hele geconcentreerde bezigheid waar ik me heerlijk in vast kan bijten zodra ik er van overtuigd ben dat het nut heeft. En voor mij heeft het nut, als het gelezen wordt door anderen, die er van genieten, er iets van opsteken of er op een andere manier hun voordeel mee doen. Als ik een gerichte opdracht krijg, is het “nut” of doel onbetwistbaar, en kan ik lekker aan de slag.

Ik ga de uitdaging om 10 liedjes in 10 weken te schrijven voor mezelf nog wat verder specificeren. Dit is namelijk een mooie gelegenheid om al die vage ideeën die ik heb opgespaard maar nooit heb uitgewerkt, eens serieus te gaan aanpakken. Dat zijn de volgende tien:

1. Een lied in 70′s prog rock stijl. Denk aan Gentle Giant of (oude) Genesis.

2. Een a capella lied voor 5 stemmen. In de band van Lucy & the Man blijkt iedereen te kunnen zingen, ook de contrabassist en de drummer! Daar moeten we natuurlijk wel gebruik van maken – dus hop, een nummer voor twee alten, een tenor en twee baritons uit die pen.

3. Een popsong die een (zomer?) hit zou kunnen worden en die tieners aanspreekt.

4. Een lied met een lekkere wereldmuziek-achtige groove, die uitnodigt tot dansen (door het publiek dan svp).

5. Een lied met een super vet 3-stemmig koortje in het refrein, en dat een kick geeft om te zingen. Dat heerlijke gevoel dat je van gospel krijgt, dat zoek ik in een lied.

6. Een Nederlandstalig lied. Jaiks! Voor mij de allergrootste uitdaging.

7. Op 10s10w had ik hier geschreven “een persoonlijk lied”. Maar terugkijkend zit er iets persoonlijks in al mijn liedjes, en lijkt het me bovendien niet zo’n goed idee om op commando persoonlijk te gaan zitten zijn. Ik verander deze uitdaging dus in “een kersthit”. Met misschien als extra uitdaging dat er geen belletjes in voor mogen komen…

8. Een lied met de sfeer van een klassieke cantate a la Schubert.

9. Een jazzy instrumentaal stuk a la Flecktones met een uitdagende vocalise a la Bobby McFerrin.

10. Een klein, lief instrmentaal stukje voor gitaar of piano.

Ik ben al hard aan het werk aan het a capella stuk, die hoop ik volgende week te kunnen posten. Ik hou jullie op de hoogte!

Het zou leuk zijn, als nog meer songwriters meededen aan deze uitdaging; hoe meer uitwisseling, hoe meer inspiratie.

Stel je voor: een groep toeristen gaat mee met een georganiseerde reis naar het buitenland en wordt bij wijze van experiment drie uur lang “losgelaten” in een vreemde stad, zonder dat dit van tevoren was aangekondigd. Het enige dat de reisleider zegt is dat ze over drie uur weer verzamelen op dezelfde plek, en ze wenst de groepsleden veel plezier.

Nu kun je je de reacties van verschillende groepsleden waarschijnlijk wel voorstellen. Zo zijn er altijd mensen die in paniek raken in een stad als ze geen gids of kaart hebben als houvast: zij willen eigenlijk helemaal niet van hun plek af uit angst om te verdwalen en zullen ofwel drie uur lang op het verzamelpunt blijven om een boek te lezen, ofwel pas na lange tijd, als ze zich beginnen te vervelen, besluiten over de drempel te stappen en de stad in te gaan. Een ander type mens gaat de stad in met de blik gericht op herkenningspunten: bij de eerste de beste Mac Donalds of Ierse pub (die in elke wereldstad te vinden is) strijken zij neer op het terras, waar ze de resterende tijd doorbrengen. Een derde type reiziger, die zich eigenlijk al niet zo op zijn plek voelde in de georganiseerde groepsreis, is opgelucht dat hij een middagje voor zichzelf heeft en grijpt zijn kans om zelfstandig op pad te gaan. Hij zet zijn al zijn zintuigen op scherp en probeert zo goed mogelijk waar te nemen wat deze stad allemaal te bieden heeft. Daarbij zal hij zich aangetrokken voelen tot indrukken die een brug slaan tussen datgene wat hij wel en datgene wat hij nog niet kent (is hij geinteresseerd in moderne kunst in het algemeen, dan zal hij in die stad misschien een expositie willen bezoeken van een moderne kunstenaar waar hij nog nooit van gehoord heeft). Door zich door de stad te bewegen in logische patronen (dus niet zigzaggend door straatjes heen, maar bijvoorbeeld te proberen een groot blok te lopen) en de plekken waar hij een afslag maakte in zijn herinnering te koppelen aan bepaalde indrukken (zoals markante gebouwen of uithangborden), zal hij makkelijk zijn weg weer terug kunnen vinden zodat hij drie uur later op de afgesproken plek arriveert.

Stel dat dit type reiziger een zoon heeft die aan het puberen is, dan zou de zoon het type toerist kunnen zijn dat ongeinteresseerd achter zijn vader aan slentert zonder om zich heen te kijken, en die zich, als hij op een bepaald moment even op kijkt en zijn vader niet meer kan vinden, beseft dat hij verdwaald is in een vreemde stad, niet op heeft gelet toen de tijd en plaats voor het verzamelen werd afgesproken, en dus niet weet waar hij is of waar hij heen moet. Alleen de hulpvaardigheid van vreemden of een telefoongesprek met zijn vader zou hem kunnen helpen.

Deze vier typen reizigers zijn ook te herkennen in drama- en muziekimprovisatie. Het eerste type durft uberhaupt niet aan de improvisatie te beginnen omdat hij bang is om, zoals type vier, hopeloos te verdwalen. Wat type één niet inziet is dat het verschil in deze twee types niet te maken heeft met competentie (want ook een jongen van zestien zou prima in staat moeten zijn om zich te redden in een vreemde stad) maar met een bepaalde staat van bewustzijn en energie: om te kunnen improviseren moet je oplettend zijn, en open staan voor je omgeving. Het tweede type improvisator laat zien hoe dit werkt: de speler wil zich best wel bezig houden met improvisatie, maar op een manier die eigenlijk tegenstrijdig is aan het hele principe van improvisatie: de veilige paden bewandelen van “trucjes” (makkelijke verbale grappen of ingestudeerde vingervlugge passages op een instrument) en daarmee wel de waardering van publiek op willen strijken. Zoals je je af kunt vragen waarom Nederlanders op vakantie gaan naar badplaatsen in Spanje als ze daar vervolgens alleen maar op een Nederlandse camping gaan staan, uit gaan in de Nederlandse discotheek en eten in de Nederlandse snackbar, kun je je ook afvragen waarom dit soort acteurs en muzikanten zich bezig houden met improvisatie. Dat komt waarschijnlijk omdat zij zich wel bewust zijn van het heerlijke gevoel dat werkelijke improvisatie kan opleveren, maar ze bang zijn om risico te lopen: zoals het risico dat je een onbekend gerecht eet waar je ziek van wordt, een steegje in wandelt waar je beroofd wordt, of een grap maakt waar niemand om moet lachen of je keihard een toon uit je saxofoon laat schallen die niet past in de harmonische context.

Het derde type ontdekkingsreiziger laat zich niet door die risico’s ontmoedigen om op avontuur te gaan, zonder daarbij stom of naief te zijn. De reiziger die zijn zintuigen op scherp heeft staan kan ook in een vreemde stad een onguur steegje onderscheiden van een veilige winkelstraat, herkent de verschijnselen van bedorven voedsel voordat hij het in zijn mond steekt, weet hoe hij zich verstaanbaar kan maken door te communiceren met handen en voeten. Zo worden er op allerlei niveaus improvisatietheater en muzikale improvisatie beoefend en is het verstandig als de improvisator zijn eigen niveau kan inschatten, waarmee hij voor hem de op dat moment beste balans kan vinden tussen veiligheid en avontuur. Het niveau kan verhoogd worden door vergaring van meer kennis en ervaring in het idioom dat in de improvisatie wordt gebruikt. Dat idioom maakt een mens zich eigen zoals een kind zich taal eigen maakt: het gebruiken van bouwstenen (woorden) en deze combineren op basis van geleerde regels (grammatica) tot zinnen die uitdrukken wat het wil zeggen, op maat gesneden voor dat moment in het bijzonder. Over het algemeen leidt een grotere woordenschat en kennis van grammatica tot meer mogelijkheden voor verbale communicatie. Maar de basale kennis van het idioom die nodig is om zinnen te kunnen maken (te “improviseren” met taal), neemt ieder mens al op jonge leeftijd onbewust in zich op door blootgesteld te worden aan taal als fenomeen. Zo is ook ieder mens, geschoold of niet, in zijn leven in enige mate blootgesteld aan muziek en drama (bijvoorbeeld door reclamespotjes en muziek in de supermarkt) en heeft daarmee dus ieder mens een basaal idioom waarmee hij kan participeren in theater- of muziekimprovisatie.